Z dziejów Gminy Niwiska

Pradzieje i najstarsze ślady osadnictwa

Najstarsze ślady pobytu człowieka na terenie gminy odkryto na stanowisku wydmowym w Przyłęku Dolnym. Były to pochodzące najprawdopodobniej z mezolitu, czyli środkowej epoki kamienia (około 7900 – 4200 lat p.n.e.) drobne narzędzia (tzw. mikrolity) i okrzeski wykonane z popielatego i biało nakrapianego krzemienia świeciechowskiego. Prawdopodobnie reprezentuje ono tzw. kulturę janisławicką (od Janisławic w powiecie skierniewickim).

Do młodszej epoki kamienia (około 4500 – 1800 lat p.n.e.), neolitu, zaliczyć można:

• Pojedyncze znaleziska siekierek krzemiennych i toporków kamiennych z Niwisk i Siedlanki.
• Drobne wyroby krzemienne i ułamki ceramiki ze stanowisk wydmowych w Hucinie i Przyłęku.

Należy przypomnieć, że w dziejach człowieka na ziemiach polskich był to okres przełomowy, a do jego osiągnięć można zaliczyć m.in.: wprowadzenie uprawy roli, hodowlę bydła, pasterstwo, zakładanie stałych osad, opanowanie umiejętności gładzenia wyrobów krzemiennych, wiercenia otworów w kamieniu, tkactwa, plecionkarstwa oraz lepienia naczyń z gliny.

Jednym z najbardziej ciekawych narzędzi neolitycznych jest znaleziona w Niwiskach (na tzw. Zadworze) siekierka czworościenna z lekko zwężonym obuchem i o powierzchni idealnie wygładzonej, wykonana z krzemienia pasiastego. Godne uwagi są także fragmenty naczyń zdobionych odciśniętych sznurem z drugiego stanowiska w Przyłęku, reprezentujące kulturę ceramiki sznurowej.

Nie jest wykluczone, że teren dzisiejszej Siedlanki, Kosów, Przyłęka i Niwisk mogli penetrować przedstawiciele ludności z kolejnych epok brązu i żelaza, zwłaszcza reprezentanci kultury łużyckiej (datowanej na lata 1200 – 1300 p.n.e.), posiadający osadę i cmentarzysko w Trzęsówce oraz osadę w Ostrowach Tuszowskich i Jagodniku. Ostatnim śladem osadnictwa pradziejowego na tym terenie jest stanowisko wydmowe w Siedlance z fragmentami ceramiki kultury przeworskiej, rozwijającej się tu w II wieku n.e., we wczesnym okresie rzymskim.

Powstanie i rozwój osad w XVI–XVIII wieku

W XVI wieku na teren obecnej gminy wkroczyło zorganizowane osadnictwo:

• Trześń – powstała najprawdopodobniej około 1551 roku (po raz pierwszy wymieniana w rejestrze podatkowym z 1576 r.) jako osada rolnicza.
• Niwiska – powstały w 1565 roku jako osada rolniczo-przemysłowa ze względu na działającą tu hutę szkła.

W 1616 roku Niwiska i Trześń kupił Stanisław Lubomirski z Wiśnicza. Przed rokiem 1578 powstał Przyłęk, a kilka lat później Kosowy i Siedlanka (typowe wsie rolnicze z dużymi folwarkami).

Pod koniec II połowy XVI wieku dobra Mieleckich uległy rozbiciu:

• Wieś Przyłęk (należąca do Jana Karola Chodkiewicza) została sprzedana w latach 1608–1611 Janowi Zbigniewowi Ossolińskiemu.
• Kosowy i Siedlankę kupił w 1616 roku wspomniany Stanisław Lubomirski.

W ten sposób znaczna część dotychczasowych dóbr Tarnowskich i Mieleckich znalazła się w rękach jednego właściciela. Do pierwszego rozbioru Niwiska i Trześń należały do powiatu pilzneńskiego, zaś Kosowy, Przyłęk i Siedlanka do powiatu sandomierskiego.

Kolejne wsie powstawały jako osady przemysłowe związane z hutą szkła w Przedborzu:

• Hucisko (z folwarkiem Wypychów) – przed 1672 rokiem.
• Zapole – wymieniane w lustracji z 1765 roku.
• Leszcze – enklawa Ligęzów z Przecławia, wymieniona po raz pierwszy w 1731 roku.

Rozwojowi osadnictwa towarzyszył rozwój sieci parafialnej:

• 1593 r. – utworzenie parafii filialnej w Niwiskach (obejmującej Niwiska, Trześń, Hucisko, Leszcze, Zapole i Hucinę).
• 1595 r. – Przyłęk przeniesiono do nowej parafii w Ostrowach Tuszowskich.
• Po 1786 r. – Kosowy i Siedlankę przeniesiono do parafii w Trzęsówce (stan ten utrzymał się do 1983 roku, kiedy powstała parafia w Kosowach).

Najazdy, konfederacja barska i czasy zaboru austriackiego

Rozwój regionu zakłóciły najazdy szwedzkie (1655–1656) oraz najazd Jerzego II Rakoczego (1657 r.), a także walki partyzanckie pod dowództwem Stefana Czarnieckiego. Spowodowały one zniszczenia zabudowań, ubytek ludności i upadek folwarków.

Kolejnym trudnym okresem była konfederacja barska (1768–1771). Przywódcą konfederacji na Rzeszowszczyźnie był książę Jerzy Marcin Lubomirski z Kolbuszowej (dziedzic Kosów i Siedlanki). Z powodu długów zmuszony był sprzedać część dóbr – wieś Kosowy trafiła w ręce Kuczkowskiego z Trzęsówki.

Po I rozbiorze Polski w 1772 roku tereny te weszły w skład Galicji pod panowaniem austriackim:

• Wskutek reform administracyjnych region znajdował się w cyrkule pilzneńskim (dystrykt Kolbuszowa), a od 1782 r. w cyrkule tarnowskim.
• Wprowadzono germanizację i język niemiecki w urzędach i szkołach.
• W połowie 1845 roku w Niwiskach przebywał Julian Maciej Goslar (rewolucjonista i poeta), który prawdopodobnie tu ukończył pisanie swojej odezwy do chłopów – tzw. „Ewangelii do ludu”.
• Wcześniej przygotowywaniem powstania zajmował się Marceli Kropiwnicki, właściciel Przyłęku.

Po rabacji chłopskiej (1846) i Wiośnie Ludów (1848) władze austriackie ogłosiły zniesienie pańszczyzny z dniem 15 maja 1848 roku. Uwłaszczono grunty chłopskie i zniesiono poddaństwo. Trudna sytuacja dworów po zniesieniu darmowej siły roboczej doprowadziła m.in. do sprzedaży wielkiego kompleksu leśnego w Przyłęku spółce kupieckiej w latach 60. XIX wieku.

W 1855 roku utworzono powiat w Kolbuszowej, w którym znalazł się cały region niwiski. Autonomia Galicyjska (od 1867 r.) przyniosła ożywienie gospodarcze:

• Powstały cegielnie w Kosowach i Niwiskach, browar w Kosowach oraz nowa huta szkła w Niwiskach.
• Zwolniono z opodatkowania rzemiosło wiejskie.
• Wybudowano utwardzone gościńce (Kolbuszowa – Przecław oraz Kolbuszowa – Mielec), dające dostęp do kolei.
• Uruchomiono pocztę w Kosowach i telegraf w Niwiskach.
• W 1914 roku działały 4 szkoły ludowe (Niwiska, Kosowy, Przyłęk, Siedlanka).

I wojna światowa i okres międzywojenny

I wojna światowa przyniosła ogromne zniszczenia, głównie w majątkach dworskich na skutek stacjonowania wojsk. O wydarzeniach z 2 listopada 1914 roku pisał w swoim pamiętniku „Z czasów wielkiej wojny” dr Jan Hupka, ostatni właściciel Niwisk:

„…zabrałem się do zbadania szkód w domu mieszkalnym. Że gumna, spichlerz i stajnie puste, o tym wiedziałem. Umeblowanie niby niezniszczone, ale wszystkie szuflady znikły, wszystkie zamki powyłupywane. Moje biurko rozbite. Papiery porozrzucane. Służący mówi, że badano je bardzo dokładnie. Znaleziono druki i odezwy N. K. N., listy Jaworskiego i kwity poświadczające, że złożyłem znaczne kwoty na legiony. Przeglądając porozrzucane papiery zobaczyłem starą moją legitymację kolejową z wydartą mą fotografią. Widocznie dołączono ją do zabranych papierów. Pokoje wyglądają jak stajnia. Strych zasłany strzępami materii i papierów oraz resztek porozbijanych pak. W wozowni został tylko jeden wózek i karetka bez kół i poduszek. Koni zostało 6, z którymi uciekł mój furman a z bydła 3 sztuki i kilka cieląt, które mój służący ogłosił, jako swoje. Wszystkie parkany i płoty rozebrane. Pastwisko sztuczne zasłane niemłóconym zbożem i nawozem na pół metra grubo. Pola poprzecinane rowami strzeleckimi. Oprócz kilku hektarów żyta zasianego jeszcze we wrześniu, przed odwrotem Austriaków, nie zasiano nic. Odwiedzam księdza, leśniczego i nauczycieli. Księdza nie zrabowano i obchodzono się z nim grzecznie. Również leśniczy i nauczyciel nie bardzo się skarżą.”

W okresie międzywojennym panowały trudne warunki gospodarcze, duże bezrobocie i rozdrobnienie gospodarstw, co zmuszało mieszkańców do emigracji (m.in. do Francji i Niemiec).

W 1934 roku w wyniku reformy wyodrębniono 5 gromad: Hucisko (z Leszczami i Porębami), Kosowy, Niwiska (z Trześnią), Przyłęk (z Huciną i Staszówką) oraz Siedlankę, które włączono do gminy zbiorowej w Kolbuszowej Dolnej.

II wojna światowa: Poligon SS i tajna broń V2

W czasie okupacji niemieckiej teren gminy wszedł w skład poligonu SS (SS-Truppenübungsplatz / SS Gutsbezirk Heidelager) z siedzibą w Pustkowie. Okupanci przeprowadzili masowe wysiedlenia mieszkańców (m.in. Leszcz, Huciska, Przyłęka, Niwisk, Huciny, Trześni i Zapola).

W drugiej połowie 1943 roku we wsi Blizna (przy samej granicy z Niwiskami) Niemcy zorganizowali bazę doświadczalną dla rakiet V2 (Wunderwaffe). Pierwszą próbę przeprowadzono 5 listopada 1943 r. Na teren gminy spadło co najmniej 9 pocisków, tworząc leje o średnicy 20–25 m i głębokości 10 m (zachowane do dziś w lesie na południe od kościoła w Niwiskach).

Wywiad Armii Krajowej oraz Batalionów Chłopskich podjął akcję rozpracowania nowej broni:

• Kluczowymi postaciami byli: leśnik Henryk Augustynowicz, ks. Jan Kurek, Piotr Kluk oraz Michał Kasza (gminny komendant LSB z Niwisk).
• Pozyskali oni fragmenty rozbitych rakiet V2, które wywiad AK przekazał następnie do Wielkiej Brytanii.

Tereny te zostały wyzwolone na przełomie lipca i sierpnia 1944 roku.

Okres powojenny i czasy współczesne

Po wojnie nastąpiła stopniowa odbudowa ze zniszczeń i reorganizacja administracyjna:

• 1947 r. – utworzono nową gminę zbiorową z siedzibą w Niwiskach (8 gromad).
• 1955 r. – likwidacja gminy i utworzenie Gromadzkich Rad Narodowych (w Niwiskach i Siedlance).
• 1 stycznia 1973 r. – ostateczne przywrócenie Gminy Niwiska.

Nastąpił szybki rozwój infrastrukturalny: modernizacja dróg, rozwój komunikacji PKS, zastąpienie drewnianej zabudowy nowoczesnym budownictwem. W gminie nadal dominuje produkcja rolnicza.

Oświata, kultura i turystyka

Gmina Niwiska była pionierem w powiecie kolbuszowskim w tworzeniu wiejskich ośrodków kultury, bibliotek i klubów sportowych przy dużym zaangażowaniu nauczycieli, działaczy społecznych i Ochotniczych Straży Pożarnych.

• Sieć szkolna:
  • Gimnazjum w Niwiskach
  • 7 szkół podstawowych (klasy I–VI): w Hucinie, Hucisku, Kosowach, Niwiskach, Przyłęku, Siedlance i Trześni
  • Szkoła filialna (klasy I–III) w Leszczach
• Instytucje kultury: Gminny Ośrodek Kultury i Biblioteka w Niwiskach, Domy Strażaka w Kosowach, Niwiskach, Przyłęku i Siedlance.
• Szlaki turystyczne:
  • Zielony: Szlak im. gen. Władysława Sikorskiego (Bór Głogowski – Przewrotne – Kolbuszowa – Niwiska – Przyłęk – Tuszów Narodowy)
  • Żółty: Niwiska – Pustków – Ropczyce (przez kompleksy leśne Nadleśnictwa Tuszyma)
• Szlaki pielgrzymkowe:
  • Pielgrzymka z Rzeszowa do Częstochowy (Przedbórz – Huta Przedborska – Hucisko – Niwiska – Dobrynin)
  • Warszawska Pielgrzymka (Sarnów – Ostrowy Tuszowskie – Przyłęk – Kosowy – Hucina – Niwiska – Blizna)
  • Piesza Pielgrzymka Przemyska / grupa z Leżajska (Kolbuszowa – Trześń – Niwiska – Dobrynin)

Powyższy tekst powstał na podstawie książki „Gmina Niwiska” autorstwa Macieja Skowrońskiego.